अकबर अलि /
नेपालमा राजा ज्ञानेन्द्र शाह द्वारा २०६१ माघ १९ (2005 शाही कदम) पछि लागू गरिएको प्रत्यक्ष शासनकाल नेपाली मिडियाका लागि सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण समयका रूपमा चिनिन्छ। उक्त समयमा प्रेस स्वतन्त्रता केवल सीमित मात्र होइन, लगभग निष्क्रिय अवस्थामा पुगेको थियो।
शाही कदमसँगै देशभरका सञ्चारमाध्यमहरूमा प्रत्यक्ष निगरानी सुरु गरियो। सञ्चार गृहहरूमा सेना परिचालन गरियो र प्रकाशित वा प्रसारण हुने समाचारहरूलाई कडाइका साथ नियन्त्रित गरियो। राजतन्त्रविरुद्धका सामग्री, आन्दोलनका खबर तथा आलोचनात्मक विचारहरू पूर्ण रूपमा रोक लगाइयो।
आर्थिक रूपमा पनि मिडियालाई कमजोर पार्ने रणनीति अपनाइयो। सरकारी विज्ञापनहरू रोकिने वा सीमित गरिने गरियो, जसले निजी सञ्चारमाध्यमहरूको आयस्रोतमा प्रत्यक्ष असर पार्यो। नेपाल टेलिभिजन र रेडियो नेपाल जस्ता सरकारी सञ्चारमाध्यमलाई प्राथमिकता दिइँदा निजी मिडियाहरू दबाबमा परे।
एफएम रेडियोहरूमा विशेष रूपमा कडाइ गरियो। रेडियो सगरमाथा, कान्तिपुर एफएम लगायतका रेडियोहरूलाई समाचार प्रसारण गर्न प्रतिबन्ध लगाइयो र मनोरञ्जनमा मात्र सीमित गरियो।
यसले जनतासम्म स्वतन्त्र सूचना प्रवाहमा ठूलो अवरोध सिर्जना गर्यो। पत्रपत्रिकाहरू पनि यसबाट अछुतो रहेनन्। कान्तिपुर दैनिक, द हिमालयन टाइम्स जस्ता पत्रिकाहरूमा सैनिक निगरानी राखियो भने गोरखापत्र सरकारी धारणा प्रवाह गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गरियो।
यस अवधिमा पत्रकारहरू प्रत्यक्ष दमनको सिकार बने। कनकमणि दीक्षित, नारायण वाग्ले लगायतका पत्रकारहरू निगरानी, धम्की तथा दबाबमा परे। देशभर सयौं पत्रकारहरू पक्राउ परेका वा हिरासतमा राखिएका घटनाहरू सार्वजनिक भएका थिए। यसले पत्रकारहरूलाई आत्म-सेन्सरशिप अपनाउन बाध्य बनायो।
सूचना प्रवाहमा समेत कडा नियन्त्रण गरिएको थियो।
इन्टरनेट र टेलिफोन सेवा अवरुद्ध गर्ने, सञ्चार माध्यमहरूमा प्रत्यक्ष निगरानी राख्ने जस्ता कदमहरू चालिए, जसले जनताको सूचनामा पहुँचलाई गम्भीर रूपमा सीमित गर्यो। समग्रमा हेर्दा, राजा ज्ञानेन्द्रको शासनकालमा मिडियामाथि गरिएको नियन्त्रण बहुआयामिक थियो—सेन्सरशिप, आर्थिक दबाब, कानुनी डर र प्रत्यक्ष हस्तक्षेपको संयोजन।
यसले नेपालमा प्रेस स्वतन्त्रतालाई इतिहासकै कमजोर अवस्थामा पुर्यायो । तर, 2006 जनआन्दोलन पछि परिस्थिति परिवर्तन हुँदै गयो र मिडियाले पुनः स्वतन्त्रता प्राप्त गर्ने दिशा समात्यो। आजको प्रेस स्वतन्त्रताको आधार त्यही संघर्ष र बलिदानको परिणाम हो भन्ने बुझ्न जरुरी छ।
